Wilma ter Mull

Wat mij vorige week in de media opviel, was de felle discussie over het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI), zowel in de Verenigde Staten als hier in Nederland. Zo publiceerde de Volkskrant een vrij kritisch en waarschuwend artikel over Rob Jetten, die veelvuldig gebruik zou maken van AI op sociale media. Twee dagen later kondigde dezelfde krant een boek aan van psychiater en hoogleraar Iris Sommer, die juist grote mogelijkheden ziet voor AI binnen de geestelijke gezondheidszorg.

Onder de kop ‘Ik sta versteld van het invoelende advies’ vertelt Sommer waarom zij daar zo positief over is. Zij zegt onder meer:
‘Psychiatrie is heel talig. In dit boek wil ik laten zien dat mentale gezondheid erg afhangt van de stem van het brein: de manier waarop je tegen jezelf praat. Wát je zegt, maar ook hoe je dat zegt. Veel psychiatrische symptomen zijn talig. Denk aan mensen die stemmen horen, maar ook aan dwanggedachten, aan piekeren, een innerlijke stem die veel te kritisch is.’ [Bron: de Volkskrant, 10 september 2026]

Een van de argumenten van tegenstanders van AI is dat het systeem de neiging heeft de gebruiker te veel naar de mond te praten. Daarnaast bestaat de angst dat kunstmatige intelligentie uiteindelijk een macht krijgt die de menselijke invloed en autonomie steeds verder terugdringt.

Voor beide zorgen valt iets te zeggen. Maar volgens mij ligt het wezenlijke vraagstuk ergens anders: zijn wij nog in staat te reflecteren op wat AI ons voorschotelt? AI is geen mens. Het is een instrument dat ons mogelijkheden aanreikt waaruit wij vervolgens zelf bewust een keuze kunnen maken. En juist daar zit de kneep.

We leven in een vluchtige tijd waarin we gedurende de afgelopen halve eeuw steeds meer problemen hebben kunnen uitbesteden aan techniek, systemen en deskundigen die zich in een bepaald onderwerp hebben gespecialiseerd. Dat heeft ons veel gebracht, maar het heeft ook een keerzijde. We zijn eraan gewend geraakt dat anderen – of de techniek – het denkwerk voor ons verrichten. Het gevaar bestaat daardoor dat we zelf steeds minder onderzoeken, afwegen en nadenken. Misschien ligt dáár wel het werkelijke gevaar van AI.

Opvallend is in dit verband dat de drie planeten die binnen de Hubermethode verbonden worden met het hogere bewustzijn in denken, voelen en willen – Uranus, Neptunus en Pluto – momenteel harmonisch met elkaar verbonden zijn en bovendien alle drie retrograde lopen. Symbolisch kun je dit zien als een uitnodiging om niet alleen vooruit te stormen, maar juist naar binnen te kijken en ons af te vragen wat deze enorme technologische ontwikkeling met ons bewustzijn doet. In mijn actie Levensmissie besteed ik veel aandacht aan de vraag hoe dit drieledige functioneren persoonlijk in ons doorwerkt.

Daarmee kom ik terug bij de vraag uit de titel: zijn we vóór of tegen AI?
Misschien is dat uiteindelijk niet eens de juiste vraag. Kunstmatige intelligentie zal niet meer uit onze maatschappij verdwijnen, net zomin als de mobiele telefoon en sociale media nog weg te denken zijn. De wezenlijke vraag wordt daarom: hoe gaan wij ermee om?
Wanneer vluchtigheid en gemakzucht kenmerkende problemen van onze tijd zijn, ligt daarin naar mijn idee ook een van de grootste bedreigingen van AI. Niet omdat AI op zichzelf kwade bedoelingen heeft, het bezit immers geen menselijke wil of moreel bewustzijn, maar omdat wij het kunnen gebruiken zonder voldoende na te denken over wat we ermee willen doen.

Daarnaast bestaat natuurlijk het gevaar dat mensen AI bewust inzetten voor manipulatie, misleiding of andere schadelijke doeleinden. Dáárvoor zullen we waakzaamheid moeten ontwikkelen. Niet alleen tegenover het systeem, maar vooral tegenover de menselijke motieven waarmee het wordt ingezet.

Misschien stelt AI ons daarom uiteindelijk voor een veel oudere filosofische vraag: blijven wij zelf denken, voelen en willen, of besteden we ook die vermogens langzaam uit?

Wat dat betreft ligt er een grote uitdaging voor ons, maar misschien ook een bijzondere kans om juist bewuster mens te worden.