Afgelopen weekend hoorde ik in het NOS Journaal een bericht dat mij werkelijk verbaasde. Onder Nederlandse jongeren is de acceptatie van homoseksualiteit in enkele jaren sterk afgenomen. Jarenlang leek juist het tegenovergestelde te gebeuren: homoseksualiteit werd steeds vanzelfsprekender geaccepteerd. Nu lijkt daarin plotseling een duidelijke kentering zichtbaar.
Onderzoekers hebben voor deze opvallende verandering nog geen eenvoudige verklaring. Wel wijzen zij onder meer op de maatschappelijke discussie over seksuele diversiteit, de invloed van sociale media en publieke figuren en de verspreiding van desinformatie.
Toen ik het bericht hoorde, kwam bij mij een andere, meer filosofische gedachte op. Misschien zegt deze ontwikkeling niet alleen iets over homoseksualiteit of de LHBTI-beweging, maar ook over de manier waarop wij tegenwoordig met verschillen omgaan.
Nu we sinds kort in het Watermantijdperk leven is de grote bewustzijnsopdracht van dit tijdperk dat ruim tweeduizend jaar zal duren en sociaal gevoel van ons vraagt, Onbewust speelt daar het teken leeuw een grote rol in. Waterman heeft te maken met vrijheid, gelijkwaardigheid en het ontwikkelen van werkelijk sociaal bewustzijn. Maar om werkelijk sociaal te kunnen worden, zullen we eerst moeten ontdekken wie we zelf zijn. En juist daar verschijnt de polariteit Waterman–Leeuw. Leeuw vertegenwoordigt onder meer het individuele zelf: de behoefte om gezien te worden, zichzelf te verwezenlijken, creatief te zijn, lief te hebben en het eigen bestaan betekenis te geven. Waterman richt zich daarentegen op de gemeenschap en stelt een andere vraag: hoe kan ik mezelf zijn zonder de ander zijn vrijheid te ontnemen?
Misschien ligt precies daar een van de grote spanningsvelden van onze tijd.
Groepen die lange tijd weinig ruimte of erkenning hebben gekregen, laten tegenwoordig nadrukkelijker van zich horen. Dat geldt voor seksuele minderheden, maar ook voor tal van andere groepen die aandacht vragen voor achterstelling, discriminatie of maatschappelijke ongelijkheid (denk aan immigranten). Op zichzelf is die behoefte aan erkenning begrijpelijk. Wie lange tijd niet gezien of gehoord werd, zal op een bepaald moment zichtbaar willen worden.
Maar daar ontstaat tegelijkertijd een paradox. Hoe sterker identiteit in het publieke domein wordt benadrukt, hoe sterker ook anderen zich van hun eigen identiteit bewust kunnen worden. Het gesprek verschuift dan ongemerkt van wie ben jij? naar wie zijn wij en wie zijn zij? Sociale media versterken dat mechanisme, omdat nuance daar dikwijls minder aandacht krijgt dan een uitgesproken mening.
Daarmee komen we bij een wezenlijk onderscheid: zichtbaarheid is nog geen verbinding.
Misschien is dat wel een van de lessen die Waterman ons zal moeten leren. Een werkelijk sociale samenleving ontstaat niet doordat verschillen verdwijnen, maar doordat verschillen aanwezig mogen zijn zonder dat zij voortdurend tegenover elkaar hoeven te worden geplaatst. Dat vraagt zowel van de meerderheid als van minderheden iets moeilijks: ruimte innemen zonder alle ruimte op te eisen, én ruimte geven zonder jezelf bedreigd te voelen.
Binnen de Hubermethode wordt Pluto verbonden met een hoger bewustzijn van de wil. Nu Pluto door Waterman loopt [tot 2044], kun je dat symbolisch beschouwen als een langdurige confrontatie met de vraag hoe individuele wil en collectief belang zich tot elkaar verhouden. Dat proces hoeft allerminst harmonieus te verlopen. Integendeel: voordat een nieuw sociaal bewustzijn ontstaat, kunnen tegenstellingen eerst scherper zichtbaar worden.
Ook Rudolf Steiner sprak over een toekomstige strijd van allen tegen allen. Ik zou die gedachte niet zozeer als een concrete voorspelling voor onze eeuw willen gebruiken, maar eerder als een indringend filosofisch beeld: wat gebeurt er met een samenleving wanneer het individuele gelijk belangrijker wordt dan het vermogen de ander werkelijk te ontmoeten?
En daarmee kom ik terug bij die verontrustende cijfers over jongeren. Misschien moeten we ons niet alleen afvragen waarom jongeren homoseksualiteit minder accepteren. De grotere vraag is wellicht: leren wij jonge mensen nog voldoende hoe zij kunnen omgaan met iemand die anders denkt, leeft, liefheeft of zichzelf anders definieert dan zijzelf?
Tolerantie betekent immers niet dat ik de levenswijze of overtuiging van de ander tot de mijne moet maken. Tolerantie en sociaal gevoel begint juist waar het verschil blijft bestaan en ik desondanks kan zeggen: jij mag anders zijn dan ik. Dat vraagt uiteindelijk om iets wat veel moeilijker is dan tolerantie alleen: werkelijk sociaal bewustzijn.
