Wat mij al enige tijd sterk bezighoudt, is dat we vooral door de media worden uitgenodigd tot angstdenken. Ik schreef daar eerder al over in mijn nieuwsbrieven, maar dit weekend werd ik opnieuw getriggerd toen ik het nieuwe boek van NRC-journaliste Caroline de Gruyter las. Daarin waarschuwt zij dat Europa zich beter moet voorbereiden op de toekomst.
Het boek heet Zondagskinderen. De zondagskinderen zijn volgens De Gruyter de Europeanen, terwijl figuren als Trump en Poetin worden neergezet als hun belangrijkste tegenpolen. Dat Europa meer in zijn kracht moet gaan staan, daar ben ik het volledig mee eens. Maar naar mijn mening ligt die kracht niet primair in meer investeringen in defensie, maar in de eeuwenoude wijsheid die Europa heeft voortgebracht en waarmee het wereldwijd gezag heeft opgebouwd.
In 2009 schreef ik hierover het boek De verborgen wijsheid achter drie Amerikaanse presidenten (een samenvatting hiervan is terug te vinden in een eerder Essay). Daarin beschrijf ik de geopolitieke werking van de verschillende continenten. Wanneer je daarbij ook de geschiedenis betrekt, ontstaat meer inzicht in de achterliggende dynamiek. Zo zou je kunnen stellen dat de Verenigde Staten vooral een wilscultuur is, Europa een denkcultuur en Rusland grotendeels een gevoelscultuur, met daarnaast een belangrijk element van denken.
De wilscultuur van de Verenigde Staten komt momenteel op een negatieve manier tot uiting in het grillige optreden van Trump. Dat is overigens meer een beschrijving dan een waardeoordeel. Vanuit de Jungiaanse typologie kun je zeggen dat wanneer het willen dominant aanwezig is, de gewaarwording automatisch naar het onbewuste verschuift en zich daardoor inferieur manifesteert. Gewaarwording behoort tot het element aarde, waartoe ook materie en geld gerekend kunnen worden.
Een saillant detail in dit verband is dat er momenteel in Albanië protesten plaatsvinden tegen plannen waarbij de familie Trump betrokken zou zijn bij de ontwikkeling van een groot resort in een uniek natuurgebied. Voor meer informatie verwijs ik naar een recente uitzending van Nieuwsuur.
Bij Poetin en Rusland ligt de situatie complexer. Rusland heeft het gevoel nooit voldoende erkenning te hebben gekregen voor de enorme offers die het, met name tijdens de Tweede Wereldoorlog, heeft gebracht voor Europa. Daardoor gedraagt het zich als een buitengesloten of gekwetst kind. Opmerkelijk daarbij is dat Rusland aanvankelijk meeging in de ideologie van nazi-Duitsland, om vervolgens te ontdekken hoe ver Duitsland was doorgeschoten in ideologisch denken.
Hier manifesteert zich een sterk gevoelselement. Tegelijkertijd kent Rusland geografisch en cultureel een scheidslijn tussen denken en voelen. Daardoor beweegt het land voortdurend tussen deze twee polen. In landen waar een vergelijkbare spanning aanwezig is, zie je vaak eenzelfde patroon terugkeren: periodes waarin rationeel denken de boventoon voert, afgewisseld door emotionele reacties wanneer men zich niet gezien of erkend voelt.
Dat laatste werd opnieuw zichtbaar tijdens de recente aanvallen op Oekraïne. In Kiev werd een monumentaal kloostercomplex, dat op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat, zwaar beschadigd. Rusland vuurde tientallen raketten en honderden drones af op Oekraïense steden. Zulke gebeurtenissen raken mensen wereldwijd diep in hun gevoel.
Ik moet hierbij vaak denken aan mijn inmiddels overleden zwager Lex Bos, een van de drie oprichters van de Triodos Bank. Hij zei eens dat het grote probleem van deze tijd is dat het midden ontbreekt. Volgens hem kijkt de moderne mens steeds vaker vanuit de tegenstelling: iets is goed óf slecht.
Een van de moeilijkheden daarvan is dat het ‘slechte’ in onze tijd voortdurend wordt uitvergroot. Hierdoor ontstaat gemakkelijk onbewuste angst, die op haar beurt weer een angstcultuur voedt. Dat gevoel kwam ik ook tegen tijdens het lezen van het boek van De Gruyter.
Een van de belangrijkste adviezen van mijn zwager was daarom: ga de dialoog aan wanneer polarisatie zichtbaar wordt en leer opnieuw te luisteren naar de visie van de ander. Angst wordt dan teruggebracht tot normale proporties, omdat wederzijds begrip bewustzijn schept. Vanuit dat bewustzijn kunnen ook vraagstukken zoals de hoge defensie-uitgaven op een evenwichtige en gezonde manier worden benaderd.
